Gümrü maskaları yırtdı: Ermənilər hələ də nifrətdə qıvrılır

Gümrüdə yerli sakinlər arasında keçirilən sorğu zamanı elə sözlər səsləndi ki, onları təsadüfi emosiyaya, yorğunluğa və ya küçənin ani əsəbinə yozmaq mümkün deyil. Orada dedilər: "Nikol bizi daim müharibə ilə qorxudur. Amma müharibə artıq gəlib. Mübarizə aparmaq və özünü müdafiə etmək istəməyənlər sadəcə yox olub gedəcək, necə ki, yüz il əvvəl erməni xalqı məhv edilmişdi". Elə oradaca daha sərt, daha çılpaq bir etiraf da səsləndi: "Mən türklərə heç vaxt güvənməmişəm və güvənməyəcəyəm. Hansı sülhdən danışmaq olar? Bakıda və Sumqayıtda da ermənilər yaşayırdı, indi onlar haradadır?" Bu, artıq sadəcə əyalət şəhərinin səsi deyil. Bu, mikrofon qarşısında deyilmiş məişət replikası, məğlubiyyətlərdən, qorxulardan və siyasi qeyri-müəyyənlikdən sonra cəmiyyətin əsəb partlayışı da deyil. Bu, diaqnozdur. Soyuq, ağır, demək olar ki, klinik diaqnoz. Bu sözlərdə təkcə yeni müharibə qorxusu yox, həm də dərinlərə işlənmiş, siyasi instinktə çevrilmiş nifrət eşidilir. İnsan sülhdən danışır, amma müharibə məntiqi ilə düşünür. Təhlükəsizlikdən danışır, amma şübhə ilə nəfəs alır. Gələcəkdən danışır, amma keçmişin əsirliyində dayanıb. Əsl cəbhə xətti bax budur. Xəritədə, sərhəddə, danışıq aparanların kabinetlərində deyil. O, erməni ictimai şüurunun içindən keçir, orada "sülh" sözü hələ də köhnə miflərin, məktəb şablonlarının, ailə qorxularının, kilsə-milli ritorikasının və inciklik üzərində qurulmuş siyasi biznesin beton divarına çırpılır. Və bu divar yerində qaldıqca, istənilən sülh sənədi münaqişənin finalı deyil, kollektiv nifrətin ocağına atılmış kağız parçası olacaq. Diplomatiyadan, paraflanmış mətnlərdən, vasitəçilərdən, nəqliyyat dəhlizlərindən, Vaşinqtondan, Brüsseldən, Moskvadan və Ankaradan nə qədər istəsən danışmaq olar. Ancaq seçicinin beynində qonşu qonşu yox, əbədi düşmən olaraq qalırsa, istənilən sənədin dəyəri nədir? Məktəb onilliklər boyu yanaşı yaşamağı yox, nifrət etməyi öyrədibsə, imzanın mənası nədir? Cəmiyyətdə belə bir fikir kök salıbsa ki, türkə inanmaq olmaz, azərbaycanlıya inanmaq olmaz, normallaşma kapitulyasiyadır, kompromis xəyanətdir, gələcək tələdir, onda sülh müqaviləsinin qiyməti nədir? Əsas erməni böhranı da məhz budur. Təkcə hərbi böhran, ərazi böhranı, geosiyasi böhran deyil. Bu, dil, yaddaş, tərbiyə, siyasi təxəyyül böhranıdır. Ermənistan onilliklər boyu dövlətçiliyini münaqişə ətrafında qurdu, indi isə gələcəyini sülh ətrafında qurmağa çalışır. Fəqət çox uzun müddət "əbədi mühasirə" mifi ilə bəslənmiş dövlət bir düyməyə basmaqla sülh rejiminə keçmir. Onun sümükləri sızıldayır. Onu gah qızdırma tutur, gah üşütmə. Onun siyasi orqanizmi sağalmağa müqavimət göstərir. Rəqəmlər şüarlardan daha qəvidir. "Qafqaz Barometri 2024" paradoksal mənzərə ortaya qoydu: CRRC məlumatları əsasında EVN Report-un təhlilinə görə, ermənilərin təxminən 90 faizi Azərbaycanla sülh istədiyini bildirir, amma yalnız təxminən yarısı bunun həqiqətən mümkün olduğuna inanır, 70 faizi isə yeni müharibəni ehtimal edir. Bu, sülh cəmiyyəti yox, müharibədən yorulmuş, amma hələ də onun daxili məntiqindən qopa bilməmiş cəmiyyətdir. Bu, qaranlıq otaqdan çıxmaq istəyən, amma qapını açmağa qorxan insanın halıdır. Sosial etimadla bağlı rəqəmlər daha da sərt görünür. Həmin "Qafqaz Barometri 2024"də Ermənistanda respondentlərin cəmi 7 faizi azərbaycanlı ilə biznes qurmağı məqbul sayıb, 92 faizi isə bunu qəbul etməyib. Türklərlə bağlı mənzərə bir qədər yumşaqdır: 13 faiz razılıq, 86 faiz narazılıq. Artıq "siyasi fikir ayrılığı" deyil. Bu, normal insani təmasdan, ticarətdən, tərəfdaşlıqdan, ortaq işdən, gündəlik ünsiyyətdən imtinadır. Diplomatik problem yox, sosial blokadadır. Bəli, etiraz etmək olar: erməni cəmiyyəti travma yaşayıb. Bəli, demək olar: məğlubiyyət, köç, qorxu, yaddaş, ağrı. Bütün bunlar var, inkar etmək olmaz. Amma travma nifrəti milli pedaqoji proqrama çevirmək hüququ vermir. Əzab ksenofobiya üçün lisenziya deyil. Yaddaş yeni münaqişə istehsal edən fabrikə çevrilməməlidir. Əks halda dünənin qurbanı sabah onu yenidən fəlakətə aparacaq dili özü təkrar istehsal etməyə başlayır. Problem ondadır ki, Ermənistanda türklərə və azərbaycanlılara nifrət dünən Gümrüdə yaranmayıb. O, bir müsahibədən doğulmayıb, sosial şəbəkədəki bir paylaşımın məhsulu deyil, növbəti siyasi çıxışdan sonra baş vermiş təsadüfi əsəb partlayışı da deyil. Məzkur nifrət yetişdirilib. Səylə. Metodik şəkildə. Uzun illər ərzində. Dərsliklər, televiziya, anım günləri, siyasi kampaniyalar, kilsə simvolikası, diaspor strukturları, müharibənin qəhrəmanlaşdırılması və revanş romantikasının şişirdilməsi ilə. Ölkədə onilliklər boyu gələcəyin vətəndaşı yox, keçmişin keşikçisi yaradılıb. Azad insan yox, tarixi səfərbərliyin girovu formalaşdırılıb. Avropa Şurası bunu görürdü. İrqçilik və Dözümsüzlüyə qarşı Avropa Komissiyası 2025-ci ildə açıq şəkildə qeyd etdi ki, Ermənistan müxtəlifliyin və tolerantlığın əhəmiyyəti barədə maarifləndirmənin artırılmasına dair tövsiyəni, o cümlədən irqçi nifrət nitqinin, zorakılığın və ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması baxımından yalnız qismən yerinə yetirib. Yəni söhbət jurnalist emosiyalarından və ya Bakının təbliğatından getmir. Söhbət beynəlxalq qiymətləndirmədən gedir: görülən iş yetərli deyil. Nifrət maşını onilliklər boyu tam gücü ilə işləyib, maarifləndirmə maşını isə yarımgüc rejimində işə salınıb. ABŞ Dövlət Departamenti 2023-cü il insan hüquqları hesabatında da mühüm bir detalı qeydə almışdı: bu qiymətləndirməyə görə, Ermənistan hökuməti azərbaycanlılara qarşı nifrət dilini təşviq etmirdi, amma belə hallar ortaya çıxanda onu pisləmirdi də. Bax məsuliyyətsizliyin boz zonası budur. Özün qışqırmağın vacib deyil. Başqaları qışqıranda susmaq da kifayətdir. Divara şüar yazmağın vacib deyil. Divarın olmadığını görməzdən gəlmək də bəs edir. Ermənistan bu gün amansız seçim qarşısındadır. Ya o, öz cəmiyyətini əbədi düşmənçilik mifindən müalicə edən dövlət olacaq, ya da qorxunu neft kimi bazara çıxaranların girovu olaraq qalacaq. Ya İrəvan qonşular arasında yaşamağı bacaran vətəndaş milləti quracaq, ya da yenidən köhnə mantraya qayıdacaq: "bizi mühasirəyə alıblar", "bizə xəyanət ediblər", "bizi məhv edəcəklər". Bu, rahat mantradır. Məsuliyyəti üzərindən atır. Yoxsulluğu, təcridi, demoqrafik tənəzzülü, xarici güclərdən asılılığı, elitaların fiaskosunu, köhnə klanların korrupsiyasını, institutların zəifliyini izah edir. Hər şeyi düşmən izah edir. Çox rahatdır! Amma ölümcül təhlükəlidir. Siyasi mexanizmə baxın. Paşinyan cəmiyyətə sülhü tarixi tələdən praqmatik çıxış yolu kimi satmağa çalışır. Onun rəqibləri isə qorxunu milli ləyaqətin son forması kimi bazara çıxarırlar. Onlar üçün Azərbaycanla sülh və Türkiyə ilə sərhədin açılması şans deyil, siyasi kapitallarına təhlükədir. Çünki sərhədlər açılsa, ticarət başlasa, insanlar qarşılarında əcaib məxluq yox, tərəfdaş görməyə başlasa, o zaman bütöv revanş sənayesi çökəcək. Onunla birlikdə telekanallar, partiyalar, fondlar, "vətənpərvər" ekspertlər, diaspor donorları, xalqı ağrı üzərindən idarə etməyə öyrəşmiş keçmiş elitalar da yerlə-yeksan olacaq. 2026-cı il iyunun 7-də keçirilən seçkilərdən sonra Paşinyan hakimiyyəti qorudu və bu, Azərbaycanla sülhə, Türkiyə ilə normallaşmaya şans saxladı. Amma Carnegie-nin qeyd etdiyi kimi, onun mandatı Bakının sazişin yekun rəsmiləşdirilməsindən əvvəl tələb etdiyi konstitusiya dəyişiklikləri üçün yetərli olmaya bilər. Deməli, əsas savaş indi təkcə İrəvanla Bakı arasında deyil. Əsas savaş Ermənistanın içindədir: gələcəyin dövləti ilə keçmişin cəmiyyəti arasında. Məhz buna görə Gümrüdə səslənən replikalar bu qədər vacibdir. Bu, "küçə rəyi" deyil. Bu, dərin siyasi psixologiyanın kəsiyidir. "Nikol müharibə ilə qorxudur", deyirlər. Bəs onilliklər boyu onları türklə kim qorxudub? Sülhün mümkünsüz olduğunu kim təlqin edib? Tarixi mifologiya ilə kim əvəzləyib? Yaddaşı səfərbərlik dəyənəyinə kim çevirib? Uşaqlara qonşunun xalq, insan, bazar, mədəniyyət, imkan yox, təhlükə olduğunu kim başa salıb? Ermənistan siyasi elitasının adətən oddan qaçırmış kimi qaçdığı suallar bax bunlardır. Üstəlik, demoqrafiya Ermənistana imperiya xülyaları üçün heç bir meydan buraxmır. 2022-ci il siyahıyaalmasına görə Ermənistanın daimi əhalisi 2 932 731 nəfər idi, onların 2 875 697 nəfəri ermənilərdən ibarət idi; ən böyük azlıqlar yezidilər, ruslar, assuriyalılar və kürdlərdir. Rəsmi hökumət arayışı göstərir: ermənilər əhalinin 98,1 faizini təşkil edir. Başqa sözlə, bu, demək olar ki, monoetnik dövlətdir və iri qonşu xalqlarla gündəlik birgəyaşayışın real təcrübəsi minimum səviyyədədir. Təcrid mif doğurur. Mif qorxu doğurur. Qorxu nifrət doğurur. Nifrət yeni təcrid doğurur. Dairə qapanıb. Müqayisə üçün, Azərbaycan 2026-cı ilin əvvəlinə 10,262 milyon nəfərlik əhali ilə daha mürəkkəb etnik və konfessional toxumanı qoruyur: ləzgilər, talışlar, ruslar, avarlar, tatlar, yəhudilər, udilər, saxurlar, gürcülər, ukraynalılar və digər icmalar ölkənin ictimai həyatında iştirak edirlər. Minority Rights Group-un məlumatlarına görə, 2019-cu il siyahıyaalmasına əsasən azərbaycanlılar əhalinin 94,8 faizini, ləzgilər 1,7 faizini, talışlar 0,9 faizini, ruslar 0,7 faizini, avarlar 0,5 faizini, bir sıra digər azlıqlar isə hər biri bir faizdən az hissəsini təşkil edirdi. Bu, ideallıq demək deyil. İdeal dövlət yoxdur. Amma bu, müxtəliflik təcrübəsinin mövcudluğu deməkdir və Ermənistan həmin təcrübə üzərində hələ ciddi işləməlidir. Məhz buna görə Azərbaycan bu kontekstdə təbliğat vitrini kimi yox, regional əks-arqument kimi önəmlidir. Bakıda məscid də görmək olar, kilsə də, sinaqoq da; rus dilini də eşitmək olar, yəhudi icmasını da, udi irsini də, ləzgi və talış mədəni mühitini də görmək mümkündür. Bu, daxili problemləri ləğv etmir, amma göstərir: Cənubi Qafqaz dövləti siyasi identikliyi yalnız qonşu qorxusu üzərində qurmaya bilər. Qura bilər. İstəsə. Elitalar nifrət üzərində parazitlik etməsə. Ermənistana növbəti sülh bəyannaməsi lazım deyil. Ona siyasət dilinin üzərində dərin sanitar əməliyyat lazımdır. Məktəb proqramları yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Tolerantlıq, regional tarix, multikulturalizm, tənqidi düşüncə üzrə tamhüquqlu təhsil tətbiq olunmalıdır. Uşağa "türkə" nifrət etməyi yox, qonşunu anlamağı öyrətmək lazımdır. Keçmişdə yaşamağı yox, onun əsirinə çevrilməməyi öyrətmək lazımdır. İctimai kampaniyalar, hüquq müdafiəçilərinin, vətəndaş cəmiyyətinin, universitetlərin, jurnalistlərin, müəllimlərin, dini liderlərin iştirakı lazımdır. Dövlət iradəsi lazımdır. İmitasiya yox. Qrant tozu yox. Hesabat üçün keçirilən konfranslar yox. Əsl iş lazımdır. Brüssel artıq sülhü kağızdan praktikaya çevirməyə çalışır: 2026-cı ilin iyulunda Avropa İttifaqı Cənubi Qafqazın nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantıları üçün 200 milyon avroyadək paket, eləcə də Ermənistan və Azərbaycanda yerli icmalara dəstək üçün 20 milyon avro ayıracağını elan etdi. Bu, mühüm siqnaldır: sülh diplomatik sənəddəki abstrakt söz yox, yol, iş yeri, ixrac, məktəb, xəstəxana, biznes olmalıdır. Fəqət pul nifrəti avtomatik məğlub etməyəcək. Şüur qorxu ilə betonlanıbsa, yollar zehni açmayacaq. Sahibkar "azərbaycanlı" sözünün özündən qorxursa, ticarət işləməyəcək. Dərslikdə, mitinqdə və ailə mətbəxində qonşu irsi düşmən olaraq qalırsa, sərhəd sülh sərhədinə çevrilməyəcək. Ona görə bu gün Ermənistana ünvanlanan əsas sual sadə və amansızdır: o, sülh istəyir, yoxsa yeni faciədən əvvəl sadəcə fasilə? O, dövlət istəyir, yoxsa memorial? O, övladları üçün gələcək istəyir, yoxsa keçmişin məzarları yanında əbədi növbətçilik? Sülh cəsarət tələb edir. Nifrət cəsarət tələb etmir. O, qışqırıq qədər sadədir. Köhnə palto qədər rahatdır. Hər demoqoqa aydındır. Amma kasıbdır, bəhrəsizdir və siyasi baxımdan ölüdür. Gümrü Ermənistanda çoxlarının hələlik pıçıltı ilə dediyini ucadan söylədi. Əgər İrəvan bu pıçıltını həyəcan zəngi kimi eşitməsə, sabah yenidən tarixin gurultusunu eşidəcək. Tarix isə, məlum olduğu kimi, mifi strategiya, incikliyi siyasət, nifrəti isə milli ləyaqət hesab edənləri bağışlamır. Elçin Alıoğlu TREND